Czym jest schizofrenia i jakie są jej objawy?

Schizofrenia

Wielu z nas schizofrenia kojarzy się z postacią profesora Johna Nasha, na którego historii oparto fabułę filmu „Piękny umysł”. I słusznie. Profesor Nash chorował na schizofrenię paranoidalną. Przede wszystkim jednak był wybitnym matematykiem, laureatem nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii.

W populacji ogólnej schizofrenia występuje mniej więcej u jednej na sto osób. Każdy z nas prawdopodobnie ma w swoim bliższym lub dalszym gronie osobę z takim rozpoznaniem, choć nie zawsze zdajemy sobie z tego sprawę.

Czym jest schizofrenia?

Schizofrenia jest chorobą mózgu, spowodowaną jego zmianami strukturalnymi i czynnościowymi. Zaburzenia schizofreniczne wiążą się z zakłóceniami myślenia i postrzegania oraz zblednięciem afektu. Afekt to dostosowanie ekspresji wypowiedzi i zachowania do znaczenia wypowiadanych treści. Osoba zdrowa, gdy mówi o czymś radosnym, z reguły jest uśmiechnięta, energiczna. Gdy mówi o czymś przykrym, ma smutny wyraz twarzy. Osoba doświadczająca zaburzeń schizofrenicznych w podobny, obojętny sposób zakomunikuje nam zarówno radosną, jak i smutną czy zaskakującą wiadomość. Na tym polega zblednięcie afektu.

Objawy schizofrenii

Objawy schizofrenii można sklasyfikować na różne sposoby. Zacznijmy od tzw. objawów podstawowych/osiowych schizofrenii. Nazywamy je objawami 4A i zaliczamy do nich:

  • asocjacje – rozkojarzenie, brak związku między kolejnymi wypowiadanymi słowami, brak spójności wypowiedzi,
  • afekt – chory nie wykazuje reakcji emocjonalnych, ma ubogą mimikę, obserwator ma wrażenie jakby nic chorego nie obchodziło,
  • ambiwalencja, ambisentencja, ambitendencja – sprzeczne, wykluczające się uczucia, wypowiedzi, działania
  • autyzm – odcięcie się od rzeczywistości, przewaga życia wewnętrznego.

Objawy schizofrenii możemy podzielić na pozytywne (psychotyczne) i negatywne. W prosty sposób tłumacząc, objawy pozytywne to takie, które ma chory, a których nie ma zdrowy człowiek. Są wytworem choroby. Objawy negatywne to z kolei deficyty – coś czego choremu brakuje w porównaniu do osoby zdrowej.

Do objawów pozytywnych zaliczyć możemy urojenia, pseudohalucynacje i halucynacje (omamy) najczęściej słuchowe, w postaci głosów komentujących lub nakazujących, czy doznania takie jak nasyłanie myśli, odciąganie myśli czy echo myśli, a także zachowania katatoniczne.

Do objawów negatywnych z kolei zaliczamy ubóstwo mowy, apatię, niemożność odczuwania przyjemności, blady afekt, rozkojarzenie myślenia, ambiwalencję, objawy depresyjne, zaburzenia funkcji poznawczych.

Jak wygląda „atak” schizofrenii i jak wówczas postępować?

W psychiatrii nie mówimy raczej o ataku schizofrenii, a o pierwszym lub kolejnym epizodzie psychotycznym lub o pogorszeniu stanu psychicznego w przebiegu schizofrenii.

Początek choroby może byś ostry, w postaci nagłego pojawienia się objawów psychotycznych. Zdarza się tak często po zadziałaniu czynnika wyzwalającego, jakim może być zażycie środków psychoaktywnych czy duży stres. Choroba może też zaczynać się powoli, podstępnie. Objawy pojawiają się stopniowo. Uważa się, że u grupy chorych już na kilka lat przed zachorowaniem, w okresie dojrzewania, zaobserwować można pewne zwiastuny, takie jak niechęć do uczestniczenia w życiu społecznym, wycofanie się z relacji koleżeńskich, skupienie się na własnym świecie, problemy w szkole.

Początek epizodu psychotycznego

Wróćmy do zasadniczego pytania o „atak” schizofrenii, a właściwie o początek epizodu psychotycznego. Osoba doświadczająca objawów schizofrenii, często staje się dziwaczna w zachowaniu, podejrzliwa. Można zaobserwować u niej lęk, niepokój, problemy ze snem. Często chory pod wpływem przeżyć psychotycznych wypowiada treści urojeniowe, rozmawia z głosami które słyszy w swojej głowie, wykonuje ruchy sugerujące poczucie zagrożenia. Niektórzy na skutek choroby czują się obserwowani, podglądani. Wówczas szczelnie zasuwają zasłony w oknach, zamykają dokładnie wszystkie drzwi, pilnują swoich rzeczy osobistych.

Innym spotykanym zachowaniem jest odmawianie jedzenia, picia i przyjmowania leków z obawy przed zatruciem. Czasami chorzy tracą zaufanie do bliskich, gdyż wydaje im się że są podmienieni lub mają wobec nich złe zamiary. Zdarza się, iż osoba pod wpływem przeżyć psychotycznych staje się agresywna, niszczy przedmioty w swoim otoczeniu, stanowi niebezpieczeństwo dla siebie i innych. W takiej sytuacji właściwym postępowaniem jest wybranie numeru 112. Dyspozytor wyśle karetkę, w razie potrzeby w asyście policji, aby zapewnić bezpieczeństwo choremu i jego bliskim.

Jak pomóc bliskiej osobie z podejrzeniem schizofrenii?

W sytuacji gdy podejrzewamy u kogoś bliskiego występowanie objawów psychozy, powinniśmy przekonać tę osobę do wizyty u psychiatry. Nie zawsze jest to proste, gdyż chorzy często nie są krytyczni wobec swojego zachowania i nie mają poczucia choroby. Można wówczas odwołać się do tych objawów, które choremu faktycznie przeszkadzają. Mowa tu o lęku, niepokoju, problemach ze snem. Nie należy chorych na siłę wyprowadzać z błędu i przekonywać, że treści które wypowiadają nie są prawdziwe. Urojenia charakteryzują się tym, że pacjent mocno w nie wierzy i nie przyjmuje racjonalnych argumentów. Przekonywanie chorego nic tu nie da, może wręcz pogorszyć sytuację, gdyż ten straci do nas zaufanie.

Nie należy też potwierdzać nieprawdziwych przekonań. Pewne kwestie lepiej przemilczeć, w zamian za to zapewniając o tym, że chory jest bezpieczny w naszym towarzystwie, nic mu nie grozi i może liczyć na naszą pomoc.

Typy schizofrenii

Schizofrenia paranoidalna

Najczęstsza postać choroby. Najbardziej charakterystyczne objawy to urojenia, najczęściej prześladowcze, oraz pseudohalucynacje słuchowe, czyli tzw. głosy. Wymienione objawy tworzą z reguły spójny system, czyli niewłaściwe przekonania w pewnym sensie potwierdzane są przez słyszane przez pacjenta głosy nakazujące lub komentujące.

Schizofrenia hebefreniczna

Rzadki typ choroby. Na pierwszy plan wysuwa się dezorganizacja w zakresie myślenia, mowy, funkcjonowania. Chorzy prezentują blade reakcje emocjonalne oraz tzw. manieryzmy czyli często powtarzane ruchy ciała lub grymasy twarzy. Często przestają dbać o higienę, dziwacznie się zachowują, mogą sprawiać wrażenie osób upośledzonych, zamkniętych w świecie swoich wewnętrznych przeżyć.

Schizofrenia katatoniczna

Występujący rzadko typ schizofrenii. Może przebiegać z nadmierną aktywnością, wówczas chory jest pobudzony, kolokwialnie mówiąc jest ,,w szale”. Może też przebiegać z zahamowaniem, wówczas chory jest spowolniały, nie reaguje na bodźce z otoczenia, nie odzywa się, przestaje jeść i pić.

Schizofrenia rezydualna

Z tym typem doświadczania choroby mamy do czynienia po długim okresie chorowania, w stadium przewlekłym. Chory źle funkcjonuje w społeczeństwie, jest wycofany, apatyczny. Dominują objawy negatywne.

Schizofrenia prosta

Podobnie jak w schizofrenii rezydualnej, chorzy prezentują głównie objawy negatywne. Różnica jest taka, iż w przypadku schizofrenii prostej, taki obraz choroby obserwuje się od początku jej trwania. W tym typie nie występują objawy psychotyczne.

Depresja poschizofreniczna

Pojawia się często po pierwszym epizodzie psychotycznym. Dominują objawy depresyjne, obecne są myśli i tendencje samobójcze, a co za tym idzie pacjenci z depresją poschizofreniczną są w grupie ryzyka samobójstwa.

Leczenie schizofrenii – czy można ją wyleczyć?

Leczenie objawów schizofrenii to przede wszystkim przyjmowanie leków przeciwpsychotycznych. Dobra współpraca pacjenta z lekarzem oraz stosowanie się do zaleceń to kluczowe kwestie, jeżeli chodzi o skuteczność terapii. Szacuje się, że współpraca pacjentów w leczeniu wynosi około 30%. Dlatego niezwykle istotna jest psychoedukacja. Pacjent powinien wiedzieć na czym polega schizofrenia, jakie leki bierze, jak one działają, jakie są zwiastuny nawrotu choroby i jak się zachować, gdy się je rozpozna. Ważne jest także wsparcie środowiskowe, aktywizacja chorego, umożliwienie mu jak najlepszego funkcjonowania w społeczeństwie.

Nie jest znana na ten moment metoda, która pozwalałaby wyleczyć schizofrenię i pozbyć się jej raz na zawsze. Warto jednak mieć świadomość, iż jakość życia osób ze schizofrenią w dużej mierze zależy od ich zaangażowania w leczenie. Szacuje się, że około 1/3 pacjentów z rozpoznaniem schizofrenii może prowadzić względnie normalne życie, w którym jest miejsce na dobre relacje rodzinne, życia zawodowe, pasje itd. Około 1/3 pacjentów funkcjonuje w miarę dobrze, jednak na codzień zmaga się z objawami choroby. Z kolei pozostała część chorych to osoby, które wymagają częstych pobytów w szpitalach, ze względu na źle kontrolowaną schizofrenię, skutkującą znacznym ograniczeniem funkcjonowania.

Źródła:

  • Gałecki P, Szulc A. Psychiatria. Edra Urban & Partner, Wrocław 2018
  • Jarema M. Psychiatria. PWZL, Warszawa 2017
  • Jarema M. Standardy leczenia farmakologicznego niektórych zaburzeń psychicznych. VIA MEDICA, Gdańsk 2015
Spis treści